Een lady met vuisten
Door: Henk van Gelder

Nee, zegt de jazzcriticus, hij heeft geen medelijden met Billie Holiday. Ze koos feilloos de verkeerde mannen, maar dat deed ze zelf. Ze zoop en spoot zich kapot, maar daar was ze zelf bij. Er is geen enkele reden haar als slachtoffer te zien, zoals zo vaak is gebeurd, bijvoorbeeld in de bio-film Lady sings the blues met Diana Ross. Inderdaad, beaamt de oude bassist: ze deed niets tegen haar zin, ze wilde het allemaal zelf.

De documentaire over de jazzzangeres die vanavond te zien is in de NPS-rubriek Het uur van de wolf werd eerder dit jaar uitgezonden in de BBC-serie Reputations. Daarin passen documentaires die een ander licht op de hoofdpersoon werpen, en dus wordt ook in dit geval afgeweken van het geijkte beeld. Nog steeds vertellen de biografische feiten een tragisch verhaal, maar de toonzetting is anders. Veel minder slachtofferig, veel meer vanuit de visie van de vertellers die haar hebben gekend als een vrouw met een eigen wil. Ze was een lady, zegt de schrijfster Alice Walker, maar wel een lady met vuisten. Ze kon vechten als een vent, vult pianist Bobby Tucker aan.

Billie Holiday (1915-1959) was de zangeres met de lichtgeroosterde stem, die vrijelijk om de noten heen kon spelen. Soms krols, soms desolaat, maar altijd vertelde ze in elke noot en ieder woord een persoonlijk verhaal. Gelukkig laat David F. Turnbull daar in zijn documentaire heel wat van horen, al kunnen het in zo'n programma nooit meer dan fragmenten zijn. Telkens begint er alweer iemand doorheen te praten. Maar het is voorbeeldig gemonteerd, met veel muziek onder de foto's. Er is een prachtig stukje uit de korte film Symphony in Black van Duke Ellington, een veelbetekenend scènetje uit de speelfilm New Orleans, een mooie tv-registratie uit Frankrijk en het beroemde Amerikaanse tv-concert dal al zo vaak in andere documentaires te zien was en toch bij elk weerzien weer ontroert door de hoor? en zichtbare saamhorigheid tussen Billie Holiday, Gerry Mulligan, Ben Webster en de inmiddels doodzieke Lester Young. Zo te musiceren, dat moet de essentie van de jazz zijn.

Daaromheen vertelt Turnbull het schrille levensverhaal, dat te denken geeft over de ontwijkende blik waarmee men Billie Holiday vaak ziet zingen. Het is een verhaal van rassendiscriminatie en verslavingen van allerlei aard, maar ook van snel succes, want al op haar achttiende maakte ze haar eerste plaat met Bennie Goodman. Wat haar carrière betreft had de lady in feite niets te klagen. Ze werd op handen gedragen en ze was ook steeds weer van harte welkom als ze een comeback maakte na een gevangenisstraf of een gedwongen afkickkuur. Ze moet dan ook veel geld hebben verdiend, zegt menigeen. Dat was dus het probleem niet.

Maar ja, ze had nu eenmaal dat rommelige liefdesleven, waarin niet alleen mannen maar ook vrouwen welkom warm. En ze zat met die drank en die drugs en die dealers met wie ze telkens weer in zee ging. Als er ergens honderd kerels in een kamer bij elkaar warm, wist ze daar altijd precies de foute uit te pikken, zegt een vriend. En een ander weet ook waarom: ze had mannen nodig die met de dealers wisten om te springen en de politie op afstand konden houden. Aan watjes had ze niets, stelt de ghostwriter van haar autobiografie ietwat spijtig vast. Die autobiografie (Lady sings the blues) kon in 1955 trouwens niet anders dan hevig gekuist verschijnen. Het echte levensverhaal, met de werkelijke gebeurtenissen en de ware namen, zou in die tijd volstrekt onacceptabel zijn geweest

TV VOORAF
NRC - December 2001


[Previous page]